navigare necesse est.

[Originally published on June 26, 2011, in the supplement "Paideia kai Koinonia"/"Παιδεία και Κοινωνία" of the Greek daily newspaper "I Avgi"/"Η Αυγή". Link: Η ΑΥΓΗ Online]

Maximilian Sulpicius Stadler / Μτφ. Μαρίνα Γαλανοπούλου

Βιέννη, 7 Ιουνίου 2011. Διαδηλωτές πραγματοποιούν πορεία στην πόλη φωνάζοντας το σύνθημα «El pueblo unido jamás será vencido!» («λαός ενωμένος ποτέ νικημένος»). Μόλις μερικές μέρες πριν, η Αυστρία πραγματοποιούσε έκτακτους συνοριακούς ελέγχους και μετέφερε μεγάλο αριθμό αστυνομικών δυνάμεων από την περιφέρεια στη Βιέννη. Σκοπός όλων αυτών των μέτρων ήταν να περιφρουρηθεί η ετήσια σύνοδος του Παγκόσμιου Οικονομικού Φόρουμ (ΠΟΦ)1 με κεντρικό θέμα της φετινής συνάντησης «Ευρώπη και Κεντρική Ασία 2011», η οποία θα πραγματοποιούνταν στη Βιέννη στις 8 και 9 Ιουνίου.

Το θέμα που επίσημα απασχόλησε τη σύνοδο ήταν το γεγονός ότι «οι διαφορετικές αλλά στενά αλληλοεξαρτώμενες οικονομίες της Ευρώπης και της Κεντρικής Ασίας έχουν φτάσει σε μια κρίσιμη καμπή[…] ωστόσο, όλες οι οικονομίες απαιτούν δομικές μεταρρυθμίσεις, ιδιαίτερα στους τομείς της εργασίας, των υπηρεσιών και της έρευνας και ανάπτυξης, καθώς και καινοτόμες πολιτικές δράσεις για το χειρισμό των ραγδαία μεταβαλλόμενων δημογραφικών δεδομένων». Εν ολίγοις, οι πρόσφατες και τρέχουσες πολιτικές και οικονομικές εξελίξεις σε διεθνή κλίμακα απαιτούν για ακόμη μια φορά την αλλαγή συγκεκριμένων πολιτικών.

Όμως, τι πραγματικά χρειάζεται για να μπορέσει να πάρει σάρκα και οστά μια αποδοτική πολιτική και οικονομική αλλαγή; Την παρούσα χρονική στιγμή, λίγοι είναι εκείνοι που δεν θα ήθελαν διακαώς να έχουν μια ξεκάθαρη απάντηση στο παραπάνω ερώτημα. Επαναστατικές πολιτικές ομάδες, φτωχοί συνταξιούχοι, νέοι και πολύ συχνά άνεργοι άνθρωποι με ένα μέλλον που δεν υπόσχεται απολύτως τίποτα, κυβερνήσεις, η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα (ΕΚΤ), το ΔΝΤ ή το ΠΟΦ, πολίτες και οργανώσεις διοργανώνουν διαφόρων ειδών συναντήσεις και συγκεντρώσεις για τον ίδιο λόγο. Το προαναγγελμένο «τέλος της ιστορίας» δεν φαίνεται να φτάνει στο τέλος του ακόμα. Με τη μόνη διαφορά ότι οι στόχοι που έχουν θέσει αυτές οι διαφορετικές οργανώσεις και ομάδες ανθρώπων έχουν ως αφετηρία αντιτιθέμενα κοινωνικο-οικονομικά κίνητρα και ιδεολογικά πλαίσια.

Πολλές από αυτές τις συναντήσεις και συγκεντρώσεις, όπως για παράδειγμα οι κοινοβουλευτικές συνεδριάσεις, τα διοικητικά συμβούλια της ΕΚΤ ή οι σύνοδοι του ΠΟΦ, για να κατονομάσουμε ορισμένα μόνο, έχουν έναν αυστηρά καθορισμένο θεσμικό χαρακτήρα και δεν αποτελεί έκπληξη το γεγονός ότι ακολουθούν ευλαβικά -και παράλληλα εγκλωβίζονται όλο και περισσότερο από- μία αυστηρά καταρτισμένη πολιτική.

Από την άλλη πλευρά, υπάρχει το νέο κίνημα των «Indignados» ή «Αγανακτισμένων», το οποίο φαίνεται να εκφράζει μια γενικευμένη δυσαρέσκεια των πολιτών όχι μόνο σε εθνικό αλλά και σε διεθνές επίπεδο με έναν πρωτοφανή και γοητευτικά θετικό και εποικοδομητικό τρόπο. Ορισμένοι έχουν ήδη αποκαλέσει το φαινόμενο «Ευρωπαϊκή Επανάσταση». Και ποιος ξέρει, ίσως αυτός ο χαρακτηρισμός να αποδειχτεί αληθινός. Τουλάχιστον μπορεί κάποιος να ελπίζει ότι αυτό το εκπληκτικό κίνημα θα αποτελέσει πράγματι τον κοινωνικό σπόρο για μια βελτιωμένη και δικαιότερη πολιτική και οικονομία στην Ευρώπη, αλλά την ίδια στιγμή θα πρέπει να έχει υπόψη του το βαθμό διάδοσης του κινήματος σε άλλα μέρη της Ευρώπης.

Επιστρέφουμε στη Βιέννη της 7ης Ιουνίου. Εκατοντάδες αστυνομικών κάνουν αισθητή την παρουσία τους σε ολόκληρη την πόλη. Πάνω από το Ottakring, ένα από τα απομακρυσμένα προάστια της Βιέννης, ένα ελικόπτερο διαγράφει κύκλους πάνω από τις στέγες των κτηρίων. Κάτω στους δρόμους, η συγκέντρωση αστυνομικών δυνάμεων ξεπερνάει κατά πολύ ακόμη και το μέσο όρο της συγκεκριμένης ημέρας. Κάπου ανάμεσα σε αυτές τις αστυνομικές δυνάμεις και τα πολυάριθμα οχήματά τους, μια ομάδα 300 περίπου ατόμων, οι περισσότεροι από τους οποίους προέρχονται από το χώρο του οργανωμένου πολιτικού ακτιβισμού, έχουν συγκεντρωθεί για να παραστούν στη μοναδική διαδήλωση που θα πραγματοποιηθεί αυτές τις ημέρες ενάντια στο ΠΟΦ. Σύμφωνα με άλλες εκτιμήσεις, ο αριθμός των διαδηλωτών αγγίζει τους 600, αλλά αυτή τη φορά, ακόμα και η επίσημη εκτίμηση που κάνει λόγο για «έως 400» διαδηλωτές φαίνεται να υπαγορεύεται περισσότερο από την ανάγκη αιτιολόγησης της ισχυρής αστυνομικής παρουσίας παρά από την εύκολα μετρήσιμη πραγματικότητα. Η διαδήλωση είναι φιλική, πολύχρωμη και ειρηνική και με εξαίρεση ελάχιστες «αισθητικές πινελιές», όπως έναν άνθρωπο μεταμφιεσμένο σε γαϊδούρι ή ένα τρακτέρ που σέρνει το πίσω μισό μέρος ενός αυτοκινήτου, δεν καταφέρνει να αφήσει κάποιο αξιοσημείωτο αντίκτυπο στα μέσα ενημέρωσης, και πολύ περισσότερο στη μελλοντική ιστοριογραφία. Αυτή τη φορά οι Βιεννέζοι σίγουρα δεν ήταν Σπαρτιάτες.

Μια παρόμοια πολιτική απάθεια παρατηρείται αναφορικά με τις οριακές προσπάθειες δημιουργίας ενός κινήματος «Αγανακτισμένων» στο γερμανόφωνο κόσμο. Εκτός από κάποιες περιορισμένες συγκεντρώσεις με ελάχιστη έως μηδαμινή ανταπόκριση από τον κόσμο, δεν φαίνεται να υπάρχει ακόμη η κρίσιμη μάζα για τη δημιουργία ενός τέτοιου κινήματος.

Για ποιο λόγο, όμως, συμβαίνει αυτό; Τι απέγινε το πολιτικό πνεύμα που κυοφόρησε φαινόμενα όπως το αυστριακό και γερμανικό φοιτητικό κίνημα διαμαρτυρίας το 2009, τις τεράστιες διαδηλώσεις ενάντια στη σύνοδο των G8 στο Ροστόκ το 2008, ή τις ζωηρές διαδηλώσεις κατά του ΠΟΦ στη μικρή και σχετικά συντηρητική αυστριακή πόλη του Σάλτσμπουργκ το 2001;

Ίσως η απάντηση να είναι τόσο απλή όσο και απογοητευτική. Τη στιγμή που μία καλά αναγνωρίσιμη ομάδα ευρωπαϊκών χωρών βιώνει τις συνέπειες της εντεινόμενης κρίσης χρέους στην Ευρώπη, κάποιες άλλες ευρωπαϊκές χώρες γνωρίζουν μια οικονομική ανάπτυξη που ξεπερνά κατά πολύ κάθε προηγούμενη πρόβλεψη και που έχει ήδη επιφέρει μείωση στα ποσοστά ανεργίας. Η Γερμανία και η Αυστρία συγκαταλέγονται σίγουρα στις χώρες αυτές. Ως αποτέλεσμα, η πλειονότητα των πολιτών αλλά και των μέσων ενημέρωσης θεωρεί ότι η κρίση βρίσκεται σε ύφεση. Το αρχικό οικονομικό στρες που υπήρχε στο ξεκίνημα της κρίσης έχει υποχωρήσει και μία γενικευμένη ανακούφιση κυριαρχεί και πάλι στην καθημερινή πολιτική ζωή. Αν δεν ήταν και αυτά τα «PIGS»2…

Τίτλοι εφημερίδων, όπως «Εξέγερση αντί για εξοικονόμηση – οι Έλληνες δοκιμάζουν την ΕΕ», σε συνδυασμό με την άκρως λαϊκίστικη ρητορική της άκρας δεξιάς και την αναβίωση της παλιάς δυσφορίας για ένα χαρακτηριστικό που στερεοτυπικά αποδίδεται στους λαούς της Μεσογείου γενικότερα και στους Έλληνες ειδικότερα, αυτό της νωθρότητας, συγκροτούν το κυρίαρχο αίσθημα ακόμη και σε παραδοσιακά ανεκτικούς και κριτικά σκεπτόμενους κύκλους της κοινωνίας. Ο δημόσιος λόγος αντικατοπτρίζει την έκδηλη πεποίθηση ότι η κρίση πρέπει να παταχθεί μέσα στα όρια των εθνικών συνόρων, και αν οι Γερμανοί και οι Αυστριακοί ήταν σε θέση να βρουν μόνοι τους το δρόμο τους, τότε θα έπρεπε και οι Έλληνες να πράξουν το ίδιο. Οποιαδήποτε κατανόηση του συσχετισμού και της αλληλοεξάρτησης των διεθνών εξελίξεων και των εθνικών συγκυριών φαίνεται να έχει εκλείψει, αν υπήρξε ποτέ.

Ακόμη και το ΠΟΦ έχει επίγνωση του γεγονότος ότι «οι προκλήσεις που καλούνται να αντιμετωπίσουν οι κυβερνήσεις ξεπερνούν όλο και περισσότερο τα εθνικά σύνορα και απαιτούν την κινητοποίηση πόρων και τεχνογνωσίας σε τέτοια κλίμακα που ξεπερνούν κατά πολύ τις δυνατότητες των κυβερνήσεων». Αντιλαμβανόμαστε τι ακριβώς εννοούν και ότι οι λύσεις που προτείνουν για το συγκεκριμένο πρόβλημα δεν είναι ιδιαίτερα δελεαστικές από δημοκρατική σκοπιά. Τη συγκεκριμένη χρονική στιγμή, ωστόσο, φαίνεται να βρίσκουν περισσότερη υποστήριξη –έστω με τη μορφή της συνδρομής των αστυνομικών δυνάμεων- στο γερμανόφωνο κόσμο από ό,τι οι επικριτές τους. Αυτό τουλάχιστον ίσχυε έως τώρα.

Η Ευρώπη είναι διχασμένη. Οι κερδισμένοι και οι χαμένοι του ίδιου παιχνιδιού συγκροτούν μια πολιτική και νομισματική ένωση. Αν οι εξεγέρσεις της Ισπανίας και της Ελλάδας πρόκειται να αποτελέσουν μια πραγματική «Ευρωπαϊκή Επανάσταση», υπάρχει ένας ακόμη στόχος που πρέπει να επιτευχθεί: να καταστεί κατανοητό στους πολίτες των «κερδισμένων» χωρών το γιατί πρέπει να δαγκώσουν το χέρι που (φαίνεται πως) τους ταΐζει και να σταθούν αλληλέγγυοι στους πολίτες των «χαμένων» χωρών.

Ή, όπως επεσήμανε η Brigitte Unger, Αυστριακή καθηγήτρια οικονομικών στο ολλανδικό πανεπιστήμιο της Ουτρέχτης, κατά τη διάρκεια μιας συζήτησης στην κρατική τηλεόραση της Αυστρίας: «Ο τρόπος με τον οποίο διαμορφώνεται η δημόσια συζήτηση στην Αυστρία με την επιχειρηματολογία ότι έχουμε γίνει φτωχοί εξαιτίας των Ελλήνων, είναι γελοίος. Συμβαίνει ακριβώς το αντίθετο –επωφεληθήκαμε από τους Έλληνες. […]. Υπάρχει θεσμικό πρόβλημα στην Ελλάδα και καλούμαστε να το επιλύσουμε, αλλά θέλω να τονίσω [ξανά] ότι πίσω από την κρίση χρέους βρίσκεται πρωτίστως μια κρίση του συστήματος.»

1 Σ.τ.Μ. World Economic Forum (WEF) στα αγγλικά.

2 Σ.τ.Μ. Το ακρωνύμιο που απαρτίζεται από τα αγγλικά αρχικά των χωρών Πορτογαλία, Ιρλανδία, Ελλάδα, Ισπανία σχηματίζει τη λέξη «Γουρούνια». Χρησιμοποιείται για να στιγματίσει τις χώρες της ευρωπαϊκής περιφέρειας που πλήττονται από την κρίση χρέους.

[Originally published on May 29, 2011, in the supplement "Paideia kai Koinonia"/"Παιδεία και Κοινωνία" of the Greek daily newspaper "I Avgi"/"Η Αυγή". Link: Η ΑΥΓΗ Online]

Maximilian Sulpicius Stadler / Μτφ. Μαρίνα Γαλανοπούλου

Βιέννη, η θερμοκρασία είναι στους 5 βαθμούς Κελσίου και βρέχει καταρρακτωδώς –πράγμα αρκετά συνηθισμένο για Μάρτη μήνα. Το τηλέφωνό μου χτυπάει. «Μόλις τελείωσα με την παράδοση. Να περάσω από το σπίτι σου ή προτιμάς να έρθεις από το γραφείο μου για τη συνέντευξη;», ρωτάει η φωνή από το τηλέφωνο. Αποφασίζω να πάω εγώ, γιατί δεν θέλω εξαιτίας μου να βραχεί ακόμη περισσότερο απ’ όσο υποθέτω ότι θα έχει ήδη βραχεί. Η φωνή ανήκει στον Flo και το γραφείο σε εκείνον και τους συναδέλφους του, τον Peter, τον Hoefi και τον Stefan. Ο Flo είναι επιχειρηματίας. Δραστηριοποιείται στους τομείς της εμπορίας ενδυμάτων και των μεταφορών, ενώ και οι δύο αυτές δραστηριότητες έχουν ως βάση τους το ίδιο γραφείο. Υπάρχει, όμως, κάτι ασυνήθιστο στον τρόπο με τον οποίο ο Flo λειτουργεί αυτές τις επιχειρήσεις. Η πρώτη από αυτές, της οποίας είναι υπεύθυνος μαζί με τον Stefan, είναι η “Common Shirts”, μια επιχείρηση τυπώματος και εμπορίας ενδυμάτων που λειτουργεί σύμφωνα με τις αρχές του δίκαιου εμπορίου αλλά και της ανοιχτής και ελεύθερης ανταλλαγής εμπειρίας και τεχνογνωσίας· η δεύτερη, την οποία συντονίζει μαζί με τον Peter και τον Hoefi, είναι η “Heavy Pedals”, μια υπηρεσία μεταφορών μέσα στην πόλη που χρησιμοποιεί αποκλειστικά και μόνο ποδήλατα τα οποία κινούνται με μυϊκή δύναμη: μεταφέρουν φορτία βάρους έως 100 κιλών, σε ολόκληρη την πόλη, ακόμη και σε μέρη όπου δεν έχουν πρόσβαση τα μηχανοκίνητα μέσα μεταφοράς, όπως σε πάρκα ή σε αυλές σπιτιών. Ενώ μακροπρόθεσμα σαφώς και υπάρχουν οικονομικοί στόχοι, η βασική ιδέα πίσω από τις δύο εταιρείες έχει ιδεαλιστικές καταβολές. Αυτό ισχύει απόλυτα στην περίπτωση της Heavy Pedals, καθώς όχι μόνο διαθέτει πολιτική πλαισίωση, αλλά πίσω από το τιμόνι της –με την κυριολεκτική σημασία της λέξης- βρίσκεται μια ομάδα ανθρώπων που γνωρίζονταν μεταξύ τους μέσα από τη συμμετοχή τους στο επιτυχημένο κίνημα Critical Mass της Βιέννης.

Η «κρίσιμη μάζα»

Εκτός από όρος της φυσικής, ο οποίος περιγράφει την ελάχιστη ποσότητα μάζας ενός υλικού που απαιτείται για να συντηρηθεί μια αλυσιδωτή αντίδραση, η «κρίσιμη μάζα» (“critical mass”) περιγράφει επίσης τη μαζική βόλτα με ποδήλατα που λαμβάνει χώρα με σταθερή συχνότητα σε διάφορα μέρη του κόσμου, συνήθως σε μηνιαία βάση. Στόχος της είναι η έκφραση διαμαρτυρίας ενάντια στην κυριαρχία των μηχανοκίνητων οχημάτων στη δημόσια σφαίρα, καθώς και στη συνεπαγόμενη περιθωριοποίηση των ποδηλατιστών. Η πρώτη εκδήλωση Critical Mass πραγματοποιήθηκε το 1992 στο Σαν Φρανσίσκο. Αν και ο αστικός μύθος τοποθετεί τη σύλληψη της αρχικής ιδέας πολύ νωρίτερα στη Βιέννη, προτού αυτή εξαχθεί στις ΗΠΑ για να εισαχθεί μετέπειτα ξανά στη χώρα, η πρώτη γραπτή μαρτυρία από μια τέτοια εκδήλωση στη Βιέννη χρονολογείται στα 1999. Αφού έπεσε στην αφάνεια για κάποιο διάστημα, το 2006 αναβίωσε και από τότε πραγματοποιείται αδιάκοπα την τρίτη Παρασκευή κάθε μήνα, ανεξάρτητα από το πόσο αντίξοες μπορεί να είναι οι μετεωρολογικές συνθήκες.

Παρά το γεγονός ότι το φαινόμενο Critical Mass δεν έχει καμία ιεραρχική οργανωτική δομή, όντας κατά βάση ακριβώς μια αντι-ιεραρχική και ανεπίσημη προσπάθεια ανάκτησης των δρόμων απλώς μέσω της αριθμητικής υπεροχής έναντι των άλλων κινούμενων οχημάτων, στην ομαδική και δημόσια λογική των flash-mobs1, φαίνεται πως λειτουργεί –για να δανειστούμε ξανά έναν όρο από τη φυσική- ως αντιδραστήρας σύντηξης για δημιουργικά πολιτικά δίκτυα ή ακόμη και για καινοτόμες επιχειρηματικές δράσεις, όπως αυτή της Heavy Pedals.

«Ουσιαστικά γνωρίσαμε ο ένας τον άλλον μέσα από την τακτική παρουσία μας στο κίνημα Critical Mass».

Ο Flo φοράει ακόμη τον ποδηλατικό εξοπλισμό του. Πίσω του, στη βιτρίνα του γραφείου του, παρατάσσονται στη σειρά μερικά ολοκαίνουργια ποδήλατα με περίεργη κατασκευή και διαφόρων ειδών πλαίσια στήριξης και αποθηκευτικούς χώρους για φορτία διαφορετικών μεγεθών και σχημάτων. Η εταιρεία όχι μόνο χρησιμοποιεί τέτοια μοντέλα για τις υπηρεσίες μεταφοράς και παράδοσης που προσφέρει, αλλά επιπλέον τα πουλάει. Έξω ο καιρός παραμένει κρύος και βροχερός.

«Όλα ξεκίνησαν από τη στιγμή που χρειάστηκα μέσο μεταφοράς για τον εξοπλισμό κινηματογράφησης και δεν ήθελα να χρησιμοποιήσω αυτοκίνητο για κοινωνικούς και οικολογικούς λόγους.»

Ο Flo εργαζόταν στο πρότζεκτ “ kanalB”, ένα πολιτικό διαδικτυακό περιοδικό με κύρια ύλη του τα βίντεο. Για να μεταφέρει τον εξοπλισμό του, ο Flo αγόρασε αρχικά ένα Xtracycle, που είναι ουσιαστικά μια προέκταση για το πίσω μέρος του ποδηλάτου. Άρεσε πολύ στον Peter και αγόρασε κι εκείνος ένα. Εκείνη την περίοδο ο Hoefi είχε ήδη ένα άλλου είδους ποδήλατο κατάλληλο για μεταφορές. Τα ποδήλατα αυτά όμως δεν αρκούσαν. Αναζητώντας ένα πιο επαγγελματικό μοντέλο, ο Flo ανακάλυψε το λεγόμενο “Bullitt”. Καθώς τα έξοδα αποστολής για δύο ποδήλατα ήταν πολύ χαμηλότερα, ο Peter και ο Hoefi παρήγγειλαν κι εκείνοι από ένα. Στη συνέχεια φαίνεται πως τα πράγματα εξελίχθηκαν από μόνα τους.

«Από εκεί προέκυψε η ιδέα της παροχής επαγγελματικών υπηρεσιών μεταφοράς και ύστερα από μια μεγάλη περίοδο διερεύνησης διαφόρων νομικών και άλλων ζητημάτων, το 2009 ιδρύθηκε η εταιρεία».

Από την αρχή υπήρξαν αρκετοί ενδιαφερόμενοι πελάτες, όπως μεγάλη ήταν και η προβολή από τα μέσα, από τον κίτρινο τύπο μέχρι την κρατική τηλεόραση. Μέχρι και μια ρώσικη εφημερίδα έκανε σχετικό αφιέρωμα. Μέχρι σήμερα δεν έχουν προκύψει ακόμη οικονομικά οφέλη για τους ιδρυτές της εταιρείας, αλλά καλύπτονται όλα τα έξοδα –στα οποία συμπεριλαμβάνονται η αγορά ποδηλάτων μεταφοράς, το ενοίκιο του γραφείου και ο άνω του μέσου όρου μισθός της Marianne, της πρώτης και μοναδικής υπαλλήλου της Heavy Pedals. Ο Flo και ο Peter εξακολουθούν να κερδίζουν το εισόδημά τους ως τεχνικοί Η/Υ και ο Hoefi ως ξεναγός.

Ο Flo ήταν από τα ιδρυτικά μέλη ενός ακόμη εγχειρήματος που γεννήθηκε από την «αλυσιδωτή αντίδραση» του Critical Mass: πρόκειται για το βιεννέζικο “BikeKitchen”, ένα μη κερδοσκοπικό εργαστήρι ποδηλάτων που στοχεύει να αποτελέσει κάτι πολύ περισσότερο από ένα χώρο όπου μπορεί κάποιος να επισκευάσει ποδήλατα με χαμηλό κόστος.

«Ήμασταν περίπου 10 άτομα που θέλαμε να δημιουργήσουμε ένα δημιουργικό, αυτόνομο και αντι-ιεραρχικό χώρο ανεπηρέαστο από οποιοδήποτε λόμπι. Η δική μας ιδέα είχε επιρροές από το πνεύμα προηγούμενων παρόμοιων εγχειρημάτων σε διάφορες χώρες σε ολόκληρο τον κόσμο.»

Μετά από μια μακρά διαδικασία και ένα πάρτι αλληλεγγύης που πραγματοποιήθηκε για τη συγκέντρωση των πρώτων χρηματικών πόρων, η ιδέα υλοποιήθηκε και το “BikeKitchen” δεν έγινε απλώς ένας τόπος ζωντανής κοινωνικής διάδρασης, επισκευής ποδηλάτων και ανταλλαγής τεχνογνωσίας, αλλά και σημείο ανακύκλωσης: με τη συγκέντρωση και επανασυναρμολόγηση παλιών δωρισμένων ποδηλάτων και τμημάτων τους, κατασκευάζονται πλήρως λειτουργικά μεταχειρισμένα ποδήλατα.

«Και το Σεπτέμβριο του 2007 διοργανώσαμε το πρώτο ετήσιο Φεστιβάλ Ταινιών για Ποδήλατα της Βιέννης.»

Για δύο έως τρεις ημέρες, μπορεί κανείς να παρακολουθήσει ταινίες σχετιζόμενες με ποδήλατα. Το υπόλοιπο πρόγραμμα προσφέρει και άλλες εκδηλώσεις με θεματολογία σχετική με ποδήλατα, όπως, για παράδειγμα, διάφορους ψυχαγωγικούς διαγωνισμούς, πάρτι και εκθέσεις. Η βασική ιδέα του φεστιβάλ άντλησε έμπνευση από ένα διεθνές μοντέλο που πήρε σάρκα και οστά το 2001 στη Νέα Υόρκη και που, σύμφωνα με την ιστοσελίδα του, έχει γίνει «σημαντικός καταλύτης του αστικού ποδηλατικού κινήματος». Μέχρι στιγμής η ιστοσελίδα αναφέρει 26 πόλεις σε ολόκληρο τον κόσμο ως χώρους φιλοξενίας των Φεστιβάλ Ταινιών για Ποδήλατα.

«Τα αυτοκίνητα χάνουν την υπεροχή τους…»

Όταν τον ρωτάω, ο Flo απαριθμεί πολύ περισσότερες οργανώσεις, δράσεις, εκδηλώσεις και επιχειρήσεις στη Βιέννη που σχετίζονται με ποδήλατα, στις οποίες συμπεριλαμβάνονται από ποδηλατικές δράσεις αναρχικών και ομάδες που συναντιούνται σε τακτική βάση για να παίξουν πόλο με ποδήλατα, μέχρι γνωστά και καθιερωμένα λόμπι που αγωνίζονται για την προάσπιση των νομικών δικαιωμάτων των ποδηλατιστών και τη βελτίωση των υποδομών στη δημόσια σφαίρα. Τα τελευταία χρόνια, η συμμετοχή των ποδηλάτων στο συνολικό κυκλοφοριακό όγκο έχει αυξηθεί, ενώ αύξηση παρουσιάζει και ο αριθμός των ακτιβιστών που συνδέονται με την ποδηλασία –οι οποίοι συνήθως δεν έχουν στενή σχέση με τους αθλητές ποδηλάτες.

«Τα αυτοκίνητα χάνουν την υπεροχή τους ως τεκμήρια κοινωνικής τάξης. Στις μέρες μας εκείνοι που κυκλοφορούν με ποδήλατα δεν χαρακτηρίζονται πλέον από την οικονομική τους θέση.»

Παρόλα αυτά, οι περισσότεροι κινούνται ακόμη με μηχανοκίνητα μέσα μεταφοράς. Άνθρωποι όπως ο Flo και οι φίλοι και συνάδελφοί του από τις διάφορες δραστηριότητες στις οποίες είναι αναμεμιγμένος, έχουν σαν στόχο τους την αλλαγή αυτής της κατάστασης μακροπρόθεσμα.

«Ο σημαντικότερος στόχος είναι η δημιουργία μιας βιώσιμης και κατοικήσιμης πόλης, η βελτίωση της ποιότητας ζωής, η εξάλειψη των αυτοκινήτων από τις πόλεις, η δημιουργία κατάλληλων συνθηκών ώστε τα παιδιά να παίζουν στους δρόμους, η μη αποδοχή των μοιραίων αυτοκινητικών ατυχημάτων ως αναπόφευκτο κακό και η προώθηση των βιώσιμων μέσων μεταφοράς. Πρέπει επιπλέον να λάβουμε υπόψη ότι η μεταφορά με ποδήλατο είναι μια κοινωνική διαδικασία –όταν κάποιος κυκλοφορεί με ποδήλατο πάντα συναντά ανθρώπους στο δρόμο και έχει τη δυνατότητα να σταματήσει και να μιλήσει μαζί τους.»

Μια μικρή νίκη επιτεύχθηκε πέρσι. Η αυστριακή κρατική τηλεόραση επέλεξε την Heavy Pedals ανάμεσα σε περισσότερους από 300 αιτούντες ως μία από τις τέσσερις υποψηφιότητες για βραβείο σε αναγνώριση των προσπαθειών τους για την προστασία του κλίματος. Μπορεί να μην κέρδισαν το βραβείο, αλλά η δημοσιότητα που συγκέντρωσαν ξεπέρασε κατά πολύ τις προσδοκίες τους μόλις ένα χρόνο μετά το ξεκίνημα των δραστηριοτήτων τους.

Και πάλι όμως, εδώ είναι Αυστρία, οι χειμώνες είναι πολύ κρύοι και ο καιρός συχνά πολύ άσχημος καθόλη τη διάρκεια του χρόνου. Δεν μπορώ λοιπόν να αντισταθώ και να μην εκφράσω τον σκεπτικισμό μου γύρω από την ιδέα ενός τρόπου ζωής που προτάσσει τη μεταφορά με ποδήλατο όλους τους μήνες του χρόνου.

Ένα χαμόγελο σχηματίζεται στο πρόσωπο του Flo: «Δεν υπάρχει ακατάλληλος καιρός, υπάρχουν μόνο ακατάλληλα ρούχα.»

Φεύγουμε και οι δύο από το γραφείο του. Μετά από μια σύντομη φωτογράφιση με τον Flo πάνω στο Bullitt ποδήλατό του, εκείνος απομακρύνεται ομαλά και αθόρυβα με αυτό μέχρι που χάνεται πέρα στο δρόμο. Έχει ακόμη παγωνιά και βρέχει καταρρακτωδώς. Δεν είναι μεγάλη η απόσταση που έχω να περπατήσω, αλλά νιώθω ήδη το νερό να έχει μπει μες στα παπούτσια μου. «Ακατάλληλα ρούχα» σκέφτομαι. Έχω μόνο δύο στάσεις να διανύσω, αλλά αποφασίζω να πάρω το λεωφορείο.

Σύνδεσμοι:

http://www.criticalmass.at/ (γερμανικά)

http://heavypedals.at/ (γερμανικά)

http://bikekitchen.net/ (γερμανικά, τούρκικα, αγγλικά, γαλλικά, ισπανικά)

http://www.bicyclefilmfestival.com/ (αγγλικά)

1 Σ.τ.Μ. Σύμφωνα με τη Wikipedia, flashmob λέγεται η ομάδα ανθρώπων που συγκεντρώνεται ξαφνικά σε ένα δημόσιο χώρο, εκτελεί μια ασυνήθιστη και κάποιες φορές φαινομενικά άσκοπη πράξη για σύντομο χρονικό διάστημα, συχνά με σκοπό τη διασκέδαση και/ή τη σάτιρα, και στο τέλος διασκορπίζεται.

ή πώς η Αυστρία περιφέρεται με διάθεση τραμπουκισμού στους δρόμους της κοινωνικής προόδου

[Originally published on November 28, 2010, in the supplement "Paideia kai Koinonia"/"Παιδεία και Κοινωνία" of the Greek daily newspaper "I Avgi"/"Η Αυγή".]

Maximilian Sulpicius Stadler / Μτφ. Μαρίνα Γαλανοπούλου

Σιωπή. Ούτε χειροκροτήματα, ούτε μουσική, ούτε καν ένα σχόλιο από τον εκφωνητή του σταδίου. Ο Γιώργος Σαμαράς έχει μόλις πετύχει το ένα από τα δύο γκολ της εθνικής ομάδας της Ελλάδας εναντίον της αυστριακής ενδεκάδας –το σύμβολο εθνικής υπερηφάνειας της Αυστρίας. Μόνο μία ολιγομελής ομάδα φιλάθλων με γαλανόλευκη περιβολή και λοιπό εξοπλισμό καταβάλει μεγάλη προσπάθεια να πανηγυρίσει το γκολ, αλλά δεν καταφέρνει ούτε να δώσει ζωντάνια στο Ernst-Happel-Stadium της Βιέννης, ούτε να καλύψει την εχθρική απογοήτευση των υπόλοιπων 16.200 θεατών. Είναι 17 Νοεμβρίου του 2010 και η εθνική ομάδα της Ελλάδας θα νικήσει την Αυστρία σε ένα φιλικό αγώνα.

Αυτές τις ημέρες οι Αυστριακοί πρόκειται να υποστούν μία σειρά από ήττες μετά την πρόσφατη ανακοίνωση του σχεδίου του προϋπολογισμού της χώρας μέχρι το 2014. Αυστηρές περικοπές σε πόρους που προορίζονταν για την οικονομική υποστήριξη οικογενειών και φοιτητών (όπως αυτές παρουσιάστηκαν στο προηγούμενο τεύχος του «Παιδεία και Κοινωνία»), ένας αισθητά χαμηλότερος προϋπολογισμός για κοινωνικές δράσεις προς άτομα με αναπηρίες και μείωση κατά 25% των υπαλλήλων του εθνικού δικαστηρίου που είναι αρμόδιο για υποθέσεις ασύλου, το οποίο είναι ήδη επιβαρυμένο με υπερβολικό φόρτο εργασίας, είναι λίγα μόνο από τα παραδείγματα περικοπών που σχετίζονται με το νέο σχέδιο προϋπολογισμού της Αυστρίας. Ένα σχετικά μικρό ποσό ύψους 28,1 εκατ. ευρώ έχει προγραμματιστεί να εξοικονομηθεί με ακόμη πιο δραστικό τρόπο: περικοπή (ή καλύτερα κατάργηση) της κρατικής χρηματοδότησης σε ποσοστό 100% προς μη κρατικά, ανεξάρτητα ερευνητικά κέντρα, ορισμένα από τα οποία εξαρτώνται αποκλειστικά από τη χρηματοδότηση του κράτους. Καθώς στην πλειονότητά τους δεν διαθέτουν επαρκείς οικονομικούς πόρους εκτός των κρατικών, πολλοί από αυτούς τους ερευνητικούς φορείς κινδυνεύουν με εξαφάνιση από το ερευνητικό τοπίο της Αυστρίας χωρίς πρόβλεψη αντικατάστασής τους, οδηγώντας με αυτόν τον τρόπο πολλούς επιστήμονες στην ανεργία και πολλά ερευνητικά πεδία στην αφάνεια και καθιστώντας μακροπρόθεσμα τη χώρα επιστημονικά υποανάπτυκτη.

Παρόλα αυτά, η πλειονότητα των Αυστριακών φαίνεται να αποδέχεται τα σχεδία της κυβέρνησης, ή ακόμη και να χαιρετίζει θετικά την άποψη ότι οι προτεινόμενες περικοπές στην κρατική δαπάνη αποτελούν αναπόφευκτα μέτρα, ως συνέπεια της οικονομικής κρίσης και του αυξανόμενου προϋπολογιστικού ελλείμματος της χώρας.

Επιστροφή στο Ernst-Happel-Stadium: Αφού ξεπέρασε το σοκ του πρώτου γκολ της εθνικής Ελλάδος, το αυστριακό κοινό του σταδίου έχει ακόμη πιο εχθρικές διαθέσεις προς την ελληνική ομάδα. Με εξαίρεση κάποιες σκόρπιες παραφωνίες σε μπλε και λευκές αποχρώσεις, φαίνεται πως οι δονήσεις ενός αναντίρρητου κοινού αισθήματος διατρέχουν το στάδιο απ’ άκρη σ’ άκρη, αν όχι και ολόκληρο το έθνος: το να υποστούν ήττα από την εθνική ομάδα ποδοσφαίρου της Ελλάδας ξεπερνά κατά πολύ τα εσκαμμένα. Οι διαμαρτυρίες των Αυστριακών φιλάθλων εκφράζονται έκδηλα με πολλούς τρόπους, οπτικά και ακουστικά αντιληπτούς.

Είναι πράγματι η επιστημονική γνώση τόσο λιγότερο δημοφιλής απ’ ό,τι το ποδόσφαιρο σε μία πεφωτισμένη χώρα, όπως υποτίθεται ότι είναι η Αυστρία; Ποιες είναι οι κοινωνικές, οι κονομικές και πολιτισμικές καταβολές της τόσο αυξημένης δημοφιλίας του ποδοσφαίρου; Και για ποιο λόγο η επιστημονική γνώση δεν φαίνεται να έχει συγκριτικά ισάξια σημασία;

Θα μπορούσε κανείς να συμπεράνει ότι και πριν από την 17η Νοεμβρίου ήταν εμφανές ότι το αυστριακό ποδόσφαιρο είχε λιγότερες επιτυχίες να παρουσιάσει σε σχέση με το ελληνικό αντίπαλο δέος. Αν και η βιωμένη εμπειρία τείνει να αποδεικνύει την αποτυχημένη του πορεία, οι σχετικά κακές επιδόσεις του αυστριακού ποδοσφαίρου εξακολουθούν να προκαλούν έκπληξη, αν λάβουμε υπόψη δύο αξιοσημείωτα δεδομένα: Πρώτον, στην Αυστρία το ποδόσφαιρο συχνά θεωρείται πιο δημοφιλές και από το σκι –τη στιγμή που οι Αυστριακοί γεννιούνται, όπως συνηθίζεται να λένε, με τα πέδιλα του σκι στα πόδια τους. Σύμφωνα με στατιστικά στοιχεία της UEFA γύρω από τα ποσοστά επί του συνολικού πληθυσμού όσων φέρονται –ως επίσημα εγγεγραμμένοινα παίζουν σε ποδοσφαιρικούς συλλόγους, το ποδόσφαιρο στην Αυστρία είναι, με ποσοστό 7,37% (στην 6η θέση σε σύνολο 49 χωρών της UEFA), δύο φορές πιο δημοφιλές απ’ ό,τι στην Ελλάδα (3,24%). Δεύτερον, το αυστριακό ποδόσφαιρο λαμβάνει γερή χρηματοδότηση όχι μόνο από ιδιωτικές χορηγίες αλλά και από άμεσα ή έμμεσα -μέσω χορηγιών από εταιρείες του ευρύτερου δημοσίου τομέα- κατανεμημένους δημόσιους πόρους. Για να το θέσουμε απλά και σύντομα: οι Αυστριακοί αγαπούν το ποδόσφαιρο, άσχετα από το πόσες αποτυχίες έχει να επιδείξει, προφανώς γιατί είναι ένα άθλημα το οποίο παίζουν πολύ και πληρώνουν επίσης πολύ.

Θα μπορούσε κανείς επιπλέον να θεωρήσει προφανές το γεγονός ότι η Αυστρία, όντας στην πρώτη δεκάδα των πλουσιότερων χωρών του κόσμου (ακαθάριστο εγχώριο προϊόν κατά κεφαλή 2009/ ΔΝΤ), έχει την πολυτέλεια να ξοδεύει δημόσιο χρήμα με σχετικά μεγαλύτερη ευκολία σε σύγκριση με τις περισσότερες χώρες. Και, πράγματι, δημόσιο χρήμα εξακολουθεί να ξοδεύεται με ευκολία για διάφορους σκοπούς: τα μέτρα για μία πολυσυζητημένη αξιολόγηση του κρατικού διοικητικού μηχανισμού προκειμένου να υλοποιηθεί μία δομική αναδιάρθρωση για την εξοικονόμηση χρημάτων με σχετικά ανώδυνους τρόπους, παραλήφθηκαν παντελώς για άλλη μια φορά από τα κυβερνητικά σχέδια περί λιτότητας. Ακόμη πιο προκλητική φαίνεται να είναι η πρόθεση να προχωρήσει η κατασκευή του «Koralmbahn», ενός αμφιλεγόμενου σιδηρόδρομου μήκους 130 χμ. που θα περιλαμβάνει τούνελ μήκους 32,9 χμ, συνολικού κόστους δισεκατομμυρίων ευρώ. Οι δαπάνες κατασκευής μόλις 10 μέτρων αυτού του σιδηροδρόμου θα κάλυπταν την κρατική χρηματοδότηση ενός μέσου μη κρατικού ερευνητικού οργανισμού από αυτούς που πρόκειται να καταργηθούν.

Προφανώς στην Αυστρία η επιστημονική γνώση δεν είναι απλώς λιγότερο δημοφιλής από το ποδόσφαιρο, αλλά ακόμα λιγότερο δημοφιλής και από τα τρένα.

Ο Erich Ribolits, Αυστριακός ειδήμονας στις επιστήμες της εκπαίδευσης, δήλωσε σε πρόσφατη συνέντευξή του σε μεγάλη αυστριακή εφημερίδα, ότι η Αυστρία, σε αντίθεση με τις σκανδιναβικές χώρες, για παράδειγμα, είναι από πολιτισμική άποψη μάλλον ανταγωνιστική ως προς τη διανόηση. Τη στιγμή που τα επιστημονικά επιχειρήματα υπονομεύονται συνέχεια και ανεμπόδιστα από τους πολιτικούς, η επιστήμη φαίνεται να χάνει ολοένα και περισσότερο τη γενικά αποδεκτή και ανα γνωρισμένη αξία και σημασία της. Ίσως το σχετικά χαμηλό ποσοστό αποφοίτησης από την τριτοβάθμια εκπαίδευση της τάξης του 22,1% (ΟΟΣΑ 2007) εξηγεί εν μέρει αυτή τη στάση προς τη διανόηση. Σύμφωνα με τον ΟΟΣΑ, το ποσοστό αυτό είναι «ο μέσος όρος διαφορετικών ηλικιακών ομάδων που έχουν ολοκληρώσει τριτοβάθμια εκπαίδευση τύπου Α και ερευνητικά προγράμματα» και «δίνει στοιχεία για το ρυθμό με τον οποίο οι χώρες παράγουν προηγμένη γνώση».

Συγκριτικά στοιχεία: Ενώ ο μέσος όρος των χωρών του ΟΟΣΑ διαμορφώνεται στο 38,6%, η Ισλανδία έχει ποσοστό 63,1%, η Νορβηγία 43,4%, η Σουηδία 39,9%, το Ηνωμένο Βασίλειο 38,7%, η Ισπανία 32,4% και η Γερμανία 23,4%. Σε χειρότερη θέση, σύμφωνα με τα στοιχεία του ΟΟΣΑ, βρίσκονται μόνο η Σλοβενία, που προσχώρησε φέτος στον ΟΟΣΑ, με 20,2%, η Ελλάδα, που παρουσίασε ταχεία πτώση τα τελευταία χρόνια και έπεσε από το 24,9% όπου βρισκόταν το 2005 στο 17,7% το 2007, και η Τουρκία με 15% το 2006 (στοιχεία για το 2007 δεν είναι διαθέσιμα). Στις περισσότερες χώρες, το ποσοστό αυτό αυξάνεται με ταχείς ρυθμούς τα τελευταία χρόνια, καταδεικνύοντας ότι η ανάπτυξη της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης καθίσταται ολοένα και πιο καθοριστικός παράγοντας για την κοινωνική πρόοδο και κατά συνέπεια για τη διεθνή ανταγωνιστικότητα μιας χώρας.

Ανεξάρτητα από το αν αυτό αποτελεί ή όχι τη ρίζα του προβλήματος αναφορικά με τη μη βιώσιμη πολιτική της αυστριακής κυβέρνησης έναντι της επιστήμης, ένα πράγμα καθίσταται εμφανές: ότι η κυβέρνηση δεν σκοπεύει να αλλάξει τα σχέδιά της. Η μόνη πρότασή της για τη διάσωση των ανεξάρτητων ερευνητικών κέντρων είναι να ενσωματωθούν στα κρατικά πανεπιστήμια, τα οποία από την μία πλευρά είναι δέσμια μιας ασύγκριτα μεγαλύτερης γραφειοκρατίας και από την άλλη πλευρά, αντιμετωπίζουν ήδη σοβαρά προβλήματα προϋπολογισμού.

Έτσι, οι θιγόμενοι φορείς αναγκάστηκαν να ενώσουν τις δυνάμεις τους και να προχωρήσουν σε αντεπίθεση: 54 ανεξάρτητα ερευνητικά κέντρα διαφορετικού είδους οργανώθηκαν προκειμένου να αποτρέψουν την απειλητική επίθεση της χώρας ενάντια στη διανόηση. Δημιούργησαν μία πλατφόρμα με την ονομασία «Wissen.Schafft.Oesterreich» («Wissenschaft» = «επιστήμη», «Wissen» = «γνώση», «schafft» = «δημιουργεί», «Oesterreich» = «Αυστρία»), ξεκίνησαν τη συλλογή υπογραφών μέσω διαδικτύου και συγκρότησαν μία επιτροπή που ονομάζεται «Wissenschaftskonferenz» («Συνδιάσκεψη της Επιστήμης»). Στο αίτημα συλλογής υπογραφών προειδοποιούν για τις τρομερές συνέπειες της κατάργησης των επιστημονικών υποδομών που χτίζονταν για δεκαετίες και που λειτουργούν ως σημαντικός συνδετικός κρίκος ανάμεσα σε εθνικά και διεθνή ερευνητικά κέντρα, στην επιστήμη, την κοινωνία και την οικονομία, και σε κατα ξιωμένους και νέους επιστήμονες. Θέτουν, επίσης, τέσσερις στόχους:

Πρώτον, επιθυμούν να καταστήσουν ορατή τη συμβολή τους στην παραγωγή της γνώσης στην Αυστρία. Δεύτερον, στοχεύουν στην κατάδειξη των ολέθριων συνεπειών που θα επέφερε η κατάργησή τους. Τρίτον, προσπαθούν να ασκήσουν πιέσεις στην κοινή γνώμη προκειμένου να διασφαλίσουν την κρατική χρηματοδότησή τους. Τέταρτον, προτίθενται να στηρίξουν τα μέλη της κυβέρνησης και του κοινοβουλίου που τίθενται υπέρ της διατήρησης και διεύρυνσης της υπάρχουσας ποικιλομορφίας του συστήματος επιστημονικών φορέων της Αυστρίας.

Μέχρι τη στιγμή που γράφονταν αυτές οι γραμμές, περίπου 18.000 πολίτες είχαν υπογράψει το αίτημα «Wissen.Schafft.Oesterreich». Είναι ήδη κατά τι περισσότεροι από όσους βρέθηκαν στο Ernst-Happel-Stadium στις 17 Νοεμβρίου. Σε εκείνο το ποδοσφαιρικό παιχνίδι, η Αυστρία πέτυχε μόνο ένα γκολ. Αν και κατά πάσα πιθανότητα δεν θα γίνει ποτέ της μόδας το να κυκλοφορούμε με μπλούζες όπου αναγράφονται τα ονόματα επιστημόνων και να τραγουδάμε ύμνους και συνθήματα για μεθοδολογικές αψιμαχίες, η Αυστρία μπορεί τουλάχιστον να ελπίζει ότι η πλατφόρμα «Wissen.Schafft.Oesterreich» θα πετύχει και τους τέσσερις στόχους τους. Αν διοχετεύαμε λίγη από αυτή την παράφορη ευφορία, την τόσο γνωστή από την κουλτούρα των ποδοσφαιρόφιλων, στην υποστήριξη της επιστήμης και της έρευνας, θα βοηθούσε πολύ. Και όχι μόνο την Αυστρία.

Wissen.Schafft.Oesterreich online: http://wissenschaft.research.at/ (στα γερμανικά)

[Originally published on October 30, 2010, in the supplement "Paideia kai Koinonia"/"Παιδεία και Κοινωνία" of the Greek daily newspaper "I Avgi"/"Η Αυγή". Link: Η ΑΥΓΗ Online]